Першы пацыфіст? Камэнтар да Караткевіча

[miram]

У раньняй паэме Ўладзіміра Караткевіча "Слова пра чалавечнасьць" ёсьць такое месца. Дзея адбываецца на самым пачатку вайны; герой -- Рыгор Чаховіч, стары інтэлігент, выкладчык лаціны і гісторыі. Прайшла бамбёжка, цэлую ноч па вуліцах ідзе нямецкае войска, а тым часам --

Чалавек уначы не заплюшчыў вочы.
Ён пісаў пад танкаў фашысцкі[х] рык.
На паперу разам з бісерным почыркам
Вырываўся душы змардаванай крык.
Ён пісаў:
          "Сплывае дзіцячая вера.
Вера ў тое, што ў свеце знікнуць рабы...
Ў дзвесце семдзесят шостым па нашай эры
Цэзар Пробус варвараў дзікіх разбіў.
І Вапіскус Флавій пісаў пасля гэтага,
На вялікую радасць сваёй стараны,
Што цяпер, пасля перамогі светлай,
Больш ніколі на свеце не будзе вайны.
І цяпер, калі зноўку змрок надыходзіць,
[...]

(Уладзімір Караткевіч. Збор твораў. Мн., МЛ, 1987. С. 97. Упершыню: Уладзімір Караткевіч. Вячэрнія ветразі. Мн., Дзяржвыд БССР, 1960. С. 64-65. Памылку ў інтэрнэтным выданьні выпраўляю згодна з папяровымі.)

Гаворка пра імпэратара Марка Аўрэлія Валерыя Проба. Ён нарадзіўся ў 232 г. н.э. у Сірміі (тагачасны Сірмій цяпер -- Срэмска-Мітравіца ў Ваяводзіне), імпэратарам стаў, паводле маіх кніжак, якраз у 276 г., загінуў у 282 г. Перамогу, пра якую тут можа ісьці гаворка, сучасныя даведнікі датуюць 277 г. -- тады ён выгнаў з Галіі франкаў і алеманаў.

Ягоны біёграф, Flavius Vopiscus, жыў у канцы III -- пачатку IV ст. Жыцьцяпіс Проба ўваходзіць у збор Scriptores Historiae Augustae, дзе ўсяго 30 біяграфіяў рымскіх імпэратараў пяра розных аўтараў. У сеціве знайшоўся лацінскі тэкст Пробавага жыцьцяпісу і яго пераклады -- францускі (1847 г.) і расейскі. Прагноз, які герой Караткевіча прыпісвае Пробаваму біёграфу, насамрэч належыць самому імпэратару; ягоныя словы "неўзабаве нам жаўнеры будуць непатрэбныя" ("brevi [...] milites necessarios non habebimus", Probus XX:5), як пішуць, глыбока ўразілі сучасьнікаў і шмат кім потым цытаваліся. Вось гэты фрагмэнт (пад катам -- арыгінал і астатнія пераклады):

Зьдзейсьніўшы гэта, Проб пачаў быў рыхтавацца да пэрсідзкае вайны, калі, у дарозе праз Ілірык, яго па-змоўніцку забілі свае ж жаўнеры. Прычыны ягонага забойства былі такія: па-першае, ён не цярпеў, каб жаўнер быў нічым не заняты, і чыніў рукамі свайго войска багата працы, кажучы, што дармовага пайку салдат есьці не павінен. Да гэтага дадаліся такія словы, [якія прадвяшчалі войску] прыкрасьць, а дзяржаве, калі б спраўдзіліся, збавеньне: "Неўзабаве нам не спатрэбяцца жаўнеры". Што ж меў на думцы чалавек, які гэтак выславіўся? або ён не скарыў усе барбарскія народы і не абярнуў увесь сьвет ужо ў рымскі? "Неўзабаве, маўляў, нам жаўнеры ня будуць патрэбныя", інакш кажучы: рымлянін ужо ня будзе жаўнерам; над усім хутка будзе панаваць і ўсім валодаць дзяржава, якой нічога не пагражае, у цэлым сьвеце ня будуць ні вырабляць зброю, ні пастаўляць правіянт, быкоў будуць трымаць дзеля плугу, коні будуць нараджацца дзеля міру, ня будзе ні войнаў, ні палону, паўсюль мір, паўсюль рымскія законы, паўсюль нашыя судзьдзі.

XX. ¹ Quibus peractis bellum Persicum parans, cum per Illyricum iter faceret, a militibus suis per insidias interemptus est. ² causae occidendi eius haec fuerunt: primum quod numquam militem otiosum esse perpessus est, si quidem multa opera militari manu perfecit, dicens annonam gratuitam militem comedere non debere. ³ his addidit dictum ei[u]s grave, si umquam eveniat, salutare rei p., brevi milites necessarios non futuros. ⁴ quid ille conceperat animo qui hoc dicebat? nonne omnes barbaras gentes subierat penitusque totum mundum fecerat iam Romanum? ⁵ 'brevi, inquit, milites necessarios non habebimus.' quid est aliud dicere: Romanus iam miles erit nullus; ubique regnabit, omnia possidebi mox secura res p., orbis terrarum non arma fabricabitur, non annonam praebebit, boves habebuntur atro, equus nascetur ad pacem, nulla erunt bella, nulla captivitas, ubique pax, ubique Romanae leges, ubique iudices nostri.

XX. Sur ces entrefaites, Probus faisait ses préparatifs pour la guerre de Perse, lorsque, passant par I’IIlyrique, il périt victime d’embûches que lui tendirent ses soldats. Ce qui d’abord les porta à lui ôter la vie, c’est, que jamais il n’avait pu souffrir qu’ils restassent oisifs : en effet, il leur faisait exécuter d’immenses travaux, disant « que le soldat ne devait pas manger son pain sans l’avoir gagné. » À ce propos il avait ajouté le suivant, qui avait plus de portée encore : « Si les affaires de la république ont un heureux succès, bientôt nous n’aurons plus besoin de soldats. » Quelle était la pensée de celui qui prononçait ces paroles ? N’avait-il pas subjugué toutes les nations barbares, lui qui avait fait romain l’univers entier ? Que pouvait-on entendre par ces mots : « Bientôt nous n’aurons plus besoin de soldats, » si ce n’est : bientôt il n’y aura plus de soldats romains ; la république régnera tranquillement sur toutes les nations et jouira sans troubles de tout ce qu’elle possède ; nulle part on ne fabriquera d’armes, les approvisionnements du dehors deviendront inutiles ; les boeufs seront employés au labourage, le cheval jouira des bienfaits de la paix ; plus de guerre, plus de captifs ; partout la paix, partout les lois romaines et partout nos magistrats.

XX. (1) По окончании всего этого Проб, готовясь к войне с персами⁵⁸, погиб от козней своих же воинов, в то время как он совершал путь по Иллирику. (2) Причины его убийства были следующие. Прежде всего то, что он никогда не позволял воину оставаться без дела: руками своих воинов он выполнил много работ, говоря при этом, что воины не должны есть свой паек даром. (3) К этому он добавил слово для них неприятное, но спасительное для государства, если только оно оправдается, а именно, что скоро воины будут совсем не нужны. (4) Что он имел в виду, говоря это? Разве он не покорил все варварские племена и не сделал целый мир собственностью римлян? (5) "Скоро, - сказал он, - мы не будем нуждаться в воинах". Разве это не значит сказать: римского воина уже не будет, везде будет царить, всем будет спокойно владеть наше государство, весь круг земель не будет изготовлять оружия, не будет поставлять продовольствия, быков будут держать для плуга, кони будут рождаться для мира, не будет никаких войн, не будет плена, повсюду мир, повсюду римские законы, повсюду наши судьи.